هه‌ندێ تایبه‌تمه‌ندی تایبه‌ت به‌ژیانی ژنان هه‌یه‌ واده‌كات كه‌ تائه‌ندازه‌یه‌ك خه‌ویان جیاواز، یان تایبه‌تمه‌ندیی خۆی هه‌بێت، به‌گشتی ژنان كه‌متر ده‌خه‌ون، تێكڕای ژماره‌ی سه‌عاته‌كانی خه‌و لای ژنان له‌نێوان ته‌مه‌نی (30–60) ساڵیدا به‌شێوه‌یه‌كی گشتی كه‌متره‌ له‌(7) سه‌عات‌. دیاره‌ به‌و پێودانگه‌ی ژنان رووبه‌ڕووی چه‌ند گۆڕانكارییه‌كی فسیۆلۆژی‌ وه‌ك (سوڕی مانگانه‌، دوگیانیی، وه‌ستانی سوڕی مانگانه‌) ده‌بنه‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌م فاكته‌رانه‌ كاریگه‌رییان ده‌بێت له‌سه‌ر چاكجۆری خه‌و لای ژنان، چونكه‌ ئه‌م فاكته‌رانه‌ ده‌بنه‌ هۆی گۆڕانكاریی له‌ئاستی هۆرمۆنه‌كان، هه‌روه‌ها سه‌رقاڵی ژنان به‌كاروباری ماڵ و منداڵ و كاركردن له‌ده‌ره‌وه‌ی ماڵ كاری كردۆته‌ سه‌ر كه‌مبوونه‌وه‌ی ژماره‌ی سه‌عاته‌كانی نوستنیان.
كاریگه‌ریی سوڕی مانگانه‌ له‌سه‌ر خه‌و:
ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ی له‌ئاستی هۆرمۆنه‌كانی مێینه‌دا له‌جه‌سته‌دا رووده‌ده‌ن و ده‌بنه‌ هاوه‌ڵی سوڕی مانگانه‌، كاریگه‌ریی له‌سه‌ر خه‌و دروستده‌كه‌ن، هه‌رچه‌نده‌ كاریگه‌ربوون به‌م گۆڕانكارییانه‌ جێگیر نییه‌و له‌ژنێكه‌وه‌ بۆ ژنێكیتر ده‌گۆڕێت، ده‌كرێت كاریگه‌رییه‌كانی سوڕی مانگانه‌ له‌سه‌ر خه‌و به‌مجۆره‌ دابه‌ش بكه‌ین:
* رۆژانی پێش سوڕی مانگانه‌: زۆرێك له‌ژنان رۆژانی پێش روودانی سوڕی مانگانه‌ دووچاری (الاحتقان)و سه‌رئێشه‌و گۆڕانی مه‌زاژو دڵته‌نگی و گرژیی ده‌بن، ئه‌مانه‌ش كاریگه‌ریی له‌سه‌ر خه‌و دروستده‌كه‌ن و زۆرینه‌ی ژنان له‌م ماوه‌یه‌دا دووچاری خه‌وزڕان و خه‌وی نائارام ده‌بن، هه‌ندێجار به‌پێچه‌وانه‌وه‌، هه‌ندێ له‌ژنان له‌م ماوه‌یه‌دا دووچاری زۆر خه‌واڵوویی و زۆر خه‌وی دێن.
* له‌كاتی سوڕی مانگانه‌دا: له‌كاتی روودانی سوڕی مانگانه‌دا ئاستی هۆرمۆنی (برۆجیسترۆن) به‌ته‌واوی داده‌به‌زێت. له‌م ماوه‌یه‌دا زۆرێك له‌ژنان له‌ده‌ست خراپی و تێكچوونی خه‌ویان ده‌ناڵێنن، بۆنموونه‌ له‌ڕۆژانی یه‌كه‌می سوڕی مانگانه‌كه‌دا (36%) ژنان دووچاری پچڕپچڕبوونی خه‌و ده‌بن، هه‌ربۆیه‌ ئه‌و ژنانه‌ی دووچاری تێكچوونی به‌هێزی خه‌و ده‌بن له‌م قۆناغه‌دا ئامۆژگاری ده‌كرێن به‌ئه‌نجامدانی وه‌رزش به‌به‌رنامه‌، هه‌روه‌ها پابه‌ندبوون به‌واده‌ی نووستن و بێداربوونه‌وه‌، دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌هه‌موو ئه‌و خواردن و خواردنه‌وانه‌ی كه‌ وریابه‌خشن و بڕی زۆر له‌شه‌كریان تێدایه‌.
كاریگه‌ریی دووگیانی له‌سه‌ر خه‌و:
دووگیانیی له‌گه‌ڵ خۆیدا چه‌ندین گۆڕانكاری ده‌هێنێت كه‌كاریگه‌رییان ده‌بێت بۆ سه‌ر خه‌و، ئازاری هه‌ردوو قاچ و ماسولكه‌كان و گێژبوون و هه‌ستكردن به‌ترشه‌ڵۆكی گه‌ده‌و جووڵه‌ی كۆرپه‌له‌، تێكڕا ئه‌مانه‌ كارده‌كه‌نه‌ سه‌ر چاكجۆری خه‌و. له‌ڕاپرسییه‌كدا له‌وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا ئه‌نجامدراوه‌ له‌نێو ژنانی دووگیاندا ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ (78%) ژنانی دووگیان دووچاری تێكچوونی خه‌و هاتوون له‌ماوه‌ی دووگیانیاندا. به‌گشتی ده‌توانین كاریگه‌ری دووگیانیی له‌سه‌ر خه‌و دابه‌شبكه‌ین بۆ سه‌ر سێ قۆناغ:
یه‌كه‌م: سێ مانگی یه‌كه‌می دووگیانیی: هۆرمۆنی (برۆجیستیرۆن) له‌خوێندا زیاد ده‌كات كه‌ده‌بێته‌ هۆی زۆر خه‌وبردنه‌وه‌و زۆر نووستن به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ ماوه‌كانی پێش دووگیانییه‌كه‌، هه‌روه‌ها ده‌بێته‌ هۆی زیادبوونی ئاره‌زووی میزكردن له‌شه‌واندا كه‌ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی پچڕ پچڕبوونی خه‌و و خه‌واڵوویی له‌ڕۆژدا.
دووه‌م: سێ مانگی ناوه‌ڕاست: ئاستی هۆرمۆنی (برۆجیستیرۆن) به‌رده‌وام ده‌بێت له‌زیادبوون، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی خاوتر، خه‌و باشتر ده‌بێت له‌چاو سێ مانگی یه‌كه‌می دووگیانیدا، به‌ڵام هێشتا خراپتره‌ له‌گه‌ڵ خه‌وی پێش دووگیانیدا. ئاره‌زووی میزكردن له‌شه‌ودا كه‌متر ده‌بێته‌وه‌ كه‌ئه‌مه‌ش تاڕاده‌یه‌ك ده‌بێته‌ هۆی جێگیربوونی خه‌و.
سێیه‌م: سێ مانگی كۆتایی: له‌م قۆناغه‌دا زۆرێك له‌ژنان دووچاری تێكچوونی خه‌و ده‌بن، چه‌ند راپرسییه‌ك ده‌ریانخستووه‌ كه‌ (97%) ژنان له‌كۆتاییه‌كانی دووگیانیدا دووچاری تێكچوونه‌كانی خه‌و ده‌بنه‌وه‌. له‌م قۆناغه‌دا ئاره‌زووی میزكردن له‌شه‌ودا زیاد ده‌كات به‌هۆی ئه‌و فشاره‌ی كۆرپه‌له‌ له‌سه‌ر میزه‌ڵدانی دایك دروستی ده‌كات ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی پچڕ پچڕبوونی خه‌و. هه‌روه‌ها زۆرێك له‌ژنان له‌م قۆناغه‌دا دووچاری سوتانه‌وه‌و سووربوونه‌وه‌ی ناوپۆشی لوت ده‌بن كه‌ده‌بێته‌ هۆی قورسی له‌هه‌ناسه‌داندا به‌تایبه‌تی له‌شه‌واندا ئه‌م حاڵه‌ته‌ش كار ده‌كاته‌ سه‌رخه‌و.
له‌ماوه‌ی دووگیانیدا هه‌ندێ جۆری تێكچوونی خه‌و سه‌رهه‌ڵئه‌دات كه‌پێشتر بوونی نه‌بووه‌، له‌لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كدا ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌(30%) ژنانی دووگیان له‌ماوه‌ی دووگیانبوونیاندا بۆ یه‌كه‌م جار تووشی پرخه‌پرخ هاتوون.
سووتانه‌وه‌ی زۆری لوت و گیرانی به‌تینی لوت ده‌بێته‌ هۆی داخستنی رێڕه‌وی سه‌ره‌وه‌ی هه‌ناسه‌دان و وه‌ستاندنی هه‌ناسه‌دان ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی پچڕ پچربوونی خه‌و له‌شه‌وداو زۆر خه‌وبردنه‌وه‌ له‌ڕۆژدا، هه‌روه‌ها ده‌بێته‌ هۆی كه‌مبوونه‌وه‌ی ئاستی ئۆكسجین له‌خوێن و به‌رزبوونه‌وه‌ی فشاری خوێن له‌ژنی دووگیاندا. ئه‌گه‌ر ژنی دووگیان دووچاری پرخه‌پرخ و خه‌وبردنه‌وه‌ هات ئه‌وا ده‌بێت سه‌ردانی پزیشكی پسپۆر بكات.
هه‌روه‌ها ژنی دووگیان زیاتر ئه‌گه‌ری تووشبوونی هه‌یه‌ به‌(ناجێگیره‌ ‌جووڵه‌ی هه‌ردوو قاچ)، ئه‌م حاڵه‌ته‌ ‌یه‌كێكه‌ له‌تێكچوونه‌كانی خه‌و و بریتییه‌ له‌كۆمه‌ڵه‌ هه‌ستێكی ناخۆش و نائارام كه‌ واده‌كات ژنه‌ دووگیانه‌كه‌ ئاره‌زوویه‌كی به‌تینی هه‌بێت بۆ جوڵاندنی هه‌ردوو قاچی یاخود بۆ رۆیشتن، ئه‌م حاڵه‌ته‌ ده‌شێت له‌هه‌ر كاتێكی رۆژدا رووبدات، به‌ڵام له‌زۆرینه‌ی حاڵه‌تدا پێش كاتی نووستن رووده‌دات له‌ئه‌نجامی ئه‌م جوڵه‌ پێكردنه‌ی قاچه‌كاندا ژنی دووگیان به‌ئاسانی خه‌وی لێناكه‌وێت و دواتریش تووشی بێخه‌وی دێت، ئه‌م حاڵه‌ته‌ش دووچاری (15%) ژنانی دووگیان ده‌بێت.
چه‌ند ئامۆژگارییه‌ك بۆ ژنی دووگیان له‌مبواره‌دا:
1- ده‌بێت ژنی دووگیان له‌سێ مانگی كۆتایی دووگیانییه‌كه‌یدا له‌سه‌ر لای چه‌پ بخه‌وێت، چونكه‌ ئه‌م باره‌ رۆیشتنی خوێن بۆ كۆرپه‌له‌و بۆ هه‌ردوو گورچیله‌ ئاسان ده‌كات، هه‌روه‌ها نابێت له‌سه‌ر پشت بخه‌وێت بۆ ماوه‌ی درێژ.
2- ده‌بێت ژنی دووگیان له‌ڕۆژدا زۆر شله‌مه‌نی بخواته‌وه‌و له‌شه‌ودا خواردنه‌وه‌ كه‌م بكاته‌وه‌.
3- ئه‌نجامدانی وه‌رزش به‌به‌رنامه‌.
4- چه‌ندباره‌ خواردنی ژه‌می سووك له‌ماوه‌ی رۆژدا واده‌كات گه‌ده‌ تێربێت و هه‌ستكردن به‌گێژبوون و ترشه‌ڵۆك كه‌مبێته‌وه‌.
وه‌ستانه‌وه‌ له‌سوڕی مانگانه‌و كاریگه‌ریی له‌سه‌ر خه‌و:
له‌گه‌ڵ نزیكبوونه‌وه‌ی ژن له‌ته‌مه‌نی وه‌ستانی سوڕی مانگانه‌، هۆرمۆنه‌ مێینه‌كانی (ئه‌سترۆجین و برۆجیسترۆن) به‌ره‌و دابه‌زین و كه‌مبوونه‌وه‌ ده‌چن له‌جه‌سته‌ی ژناندا، ئه‌م كه‌مبوونه‌وه‌یه‌ش هه‌ندێ گۆڕانكاریی ده‌خوڵقێنێت، بۆنموونه‌ هه‌ندێ له‌ژنان له‌م قۆناغه‌دا دووچاری حاڵه‌تێك له‌هه‌ستكردن به‌گه‌رما له‌سه‌رتاپای جه‌سته‌یاندا دێن كه‌عاره‌قكردنه‌وه‌ به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێت، ئه‌م حاڵه‌ته‌ش دووچاری (36%) ژنان ده‌بێت له‌م ته‌مه‌نه‌داو كاریگه‌ریی له‌سه‌ر چاكجۆری خه‌ویان ده‌كات، ئه‌م حاڵه‌ته‌ وه‌ك باوه‌ نزیكه‌ی (5) ساڵ ده‌خایه‌نێت، ره‌نگه‌ ژنان له‌م ته‌مه‌نه‌دا هه‌مان ژماره‌ی سه‌عاته‌كانی نووستنی جارانیان بخه‌ون، به‌ڵام چاكجۆری خه‌ویان كه‌مده‌كات.
له‌م ته‌مه‌نه‌دا ئامۆژگاری ژنان ده‌كرێت به‌ سه‌ردانی پزیشكی ژنان.
هه‌ند‌ێ تێكچوونیتر له‌خه‌وی ژناندا:
ژنانیش وه‌ك پیاوان ئه‌گه‌ری تووشبوونیان به‌تێكچوونه‌كانیتری خه‌و هه‌یه‌ (جگه‌ له‌وانه‌ی ئاماژه‌مان پێدا)، وه‌ك:
* خه‌وزڕان: له‌ هه‌موو تێكچوونه‌كانی خه‌و باوتره‌ كه‌ به‌هۆی بوونی فاكته‌ری (ده‌روونی، ئه‌ندامی، ره‌فتاری)یه‌وه‌ رووده‌دات، ژنان زیاتر دووچاری ئه‌م تێكچوونه‌ی خه‌و ده‌بنه‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ به‌ره‌وپێشچوونی ته‌مه‌ندا زیاد ده‌كات، چاره‌سه‌ری خه‌وزڕانیش به‌پێی ده‌ستنیشانكردنی فاكته‌ره‌ هۆكاره‌كه‌ی پشتییه‌تی.
* هه‌ناسه‌وه‌ستان له‌كاتی خه‌ودا: ئه‌مه‌ش گرفتێكی باوه‌ كه‌ زیاتر پیاوان دووچاری ده‌بن له‌چاو ژناندا كه‌ وه‌ك باوه‌ پرخه‌پرخێكی به‌رز هاوه‌ڵیی ئه‌م حاڵه‌ته‌ ده‌كات، رێژه‌ی تووشبوونی ژنان به‌م حاڵه‌ته‌ له‌دوای ته‌مه‌نی په‌نجا ساڵی، یان له‌دوای گه‌یشتن به‌ته‌مه‌نی وه‌ستانه‌وه‌ی سوڕی مانگانه‌، زیاد ده‌كات.
* ئازار له‌كاتی خه‌ودا: ژنان زیاتر دووچاری ئازار ده‌بن له‌شه‌واندا له‌چاو پیاواندا، ئه‌مه‌ش كاریگه‌ری ده‌كاته‌ سه‌ر خه‌ویان، یان دووچاری خه‌و زڕان یان پچڕپچڕبوونی خه‌و ده‌كات. هه‌روه‌ها ژنان به‌هۆی گرژییه‌وه‌ زیاتر دووچاری سه‌رئێشه‌ ده‌بن، یاخود زیاتر دووچاری شه‌قیقه‌ ده‌بن، هه‌روه‌ها هه‌ندێ ئازاری تایبه‌ت به‌ماسولكه‌، كه‌ تێكڕا ئه‌م حاڵه‌تانه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر خه‌وی ژنان دروستده‌كه‌ن. له‌مبارانه‌دا چاره‌سه‌ركردنی هۆكاری ئازاره‌كه‌، ده‌بێته‌ هۆی چاره‌سه‌ر بۆ تێكچوونی خه‌و.
* هه‌ندێ له‌ژنان له‌پاش پرۆسه‌ی منداڵبوون دووچاری نه‌خۆشی خه‌مۆكی ده‌بن، له‌م ره‌وشه‌ ده‌روونییه‌دا ژنان دووچاری بێخه‌وی و خه‌وی ناخۆش ده‌بن، ئه‌م نه‌خۆشییه‌ له‌ماوه‌ی شه‌ش هه‌فته‌ی پاش منداڵبوون رووده‌دات به‌هۆی خێرا دابه‌زینی ئاستی هۆرمۆنه‌كانی پاش منداڵبوون، زۆربه‌ی ئه‌و ژنانه‌ی دووچاری نه‌خۆشی خه‌مۆكی پاش منداڵبوون ده‌بن به‌به‌كارهێنانی ده‌رمان و رێنمایی پێویست پاش شه‌ش مانگ چاك ده‌بنه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر تاكه‌كه‌ چاره‌سه‌ر وه‌رنه‌گرێت، مه‌ترسی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ببێته‌ حاڵه‌تێكی درێژخایه‌ن، چه‌ند توێژینه‌وه‌یه‌ك ئاماژه‌ به‌وه‌‌ده‌ده‌ن ئه‌و تاكانه‌ی چاره‌سه‌ر وه‌رناگرن پاش ساڵێك له‌منداڵبوونه‌كه‌ هێشتا (50%) خه‌مۆكییان ده‌مێنێت.
خه‌و لای ژنانی فره‌ منداڵ:
ئه‌و ژنانه‌ی بوونه‌ته‌ دایكی ژماره‌یه‌ك له‌منداڵ، یاخود ئه‌و ژنانه‌ی خێزانه‌كانیان له‌جۆری خێزانی فره‌ ئه‌ندامییه‌و چوار یان پێنج یان شه‌ش و زیاتر منداڵیان هه‌یه‌، بێگومان ئه‌ركی ناوماڵ و به‌ڕێكردنی كاروباره‌كانی ژیانی رۆژانه‌ی ئه‌ندامانی خێزان فشارێكی ده‌روونی و جه‌سته‌یی زیاتریان ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر، بۆیه‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی كێشه‌ی خه‌ویان زیاتره‌ له‌چاو ئه‌و ژنانه‌ی كه‌ته‌نها منداڵێك یان دووانیان هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر له‌ناو خێزاندا منداڵێكی خاوه‌ن پێداویستی تایبه‌ت هه‌بێت یاخود ئه‌ندامێكیان نه‌خۆشییه‌كی درێژخایه‌نی هه‌بێت ئه‌وا له‌مبارانه‌دا دایك پشكی شێری له‌ماندووبوون و ئه‌رك و بێداربوونه‌وه‌ی شه‌واندا به‌رده‌كه‌وێت، بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین به‌گشتی ئه‌و ژنانه‌ی له‌مبارانه‌دا گوزه‌ران ده‌كه‌ن، زیاتر دووچاری تێكچوونه‌كانی خه‌و ده‌بن.

دةباشان