( جۆره‌كانى دڵ له‌ قورئاندا)
خواى گه‌وره‌ له‌ قورئاندا باسی چه‌ندین جۆر له‌ دڵ ده‌كات كه‌ بۆ دوو به‌شى سه‌ره‌كى دابه‌ش ده‌بن

– دڵی مرۆڤى بروادارو له‌ خوا ترس
– دڵى مرۆڤى بێباوه‌ر و له‌ خوا نه‌ترس

له‌و جۆره‌ دڵانه‌ى كه‌ خواى گه‌وره‌ له‌ قورئاندا ئیماندارانى پێ وه‌سف ده‌كات

1- القلب السلیم
واته‌ دڵى ساغ و سه‌لامه‌ت له‌ كوفرو شرك وخراپه‌كارى.

خواى گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێ:

(يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ)

ڕۆژێ که‌ ماڵ و سامان و منداڵ و نه‌وه‌ سوود ناگه‌یه‌نن.

(إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيم)

بێجگه‌ له‌ که‌سێ بێته‌ خزمه‌تی خوا به‌ دڵێکی ساغ و پاك و خاوێنه‌وه‌

2- القلب المنیب

ئه‌و دڵه‌یه‌ كه‌ به‌رده‌وام به‌ره‌و لاى په‌روه‌ردگار ده‌گه‌رێته‌وه‌, رِوو له‌ په‌رستنى ئه‌وه‌.

( مَنْ خَشِيَ الرَّحْمَٰنَ بِالْغَيْبِ وَجَاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ)

ئه‌وه‌ی له‌ خوای میهره‌بان ترسابێ له‌ نادیاره‌ وه‌ به‌دڵێکی ڕوو له‌ خواوه‌ گه‌ڕابێته‌وه‌ بۆ لامان.

3- القلب المخبت

واته‌دڵى ملكه‌چ و ئارامگرتوو بۆ په‌روه‌ردگار.

(وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ ۗ وَإِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ)
وه‌ بۆ ئه‌وه‌ بزانن ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ زانیاریان پێ دراوه‌ بێگومان ئه‌م (قورئان) ه‌ ڕاستیه‌که‌ له‌لایه‌ن په‌روه‌ردگارته‌وه‌ تا باوه‌ڕی پێ بێنن(به‌رده‌وام بن له‌سه‌ری) وه‌ دڵه‌کانیان ملکه‌چ و به‌ ئارام ببێ بۆ ئه‌و (خوا) وه‌ بێگومان خوا هیدایه‌تده‌ری ئه‌و که‌سانه‌یه‌ که‌ باوه‌ڕیان هێناوه‌ بۆ سه‌ر ڕێگای ڕاست.

4- القلب الوجل

واته‌ ئه‌و دڵه‌ى له‌ خوا ده‌ترسێ كه‌ كرده‌وه‌كانى لێوه‌رنه‌گیرێ و له‌ سزاى رزگار نه‌بێ .

(وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَىٰ رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ)

وه‌ ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ ده‌یبه‌خشن ئه‌وه‌ی (له‌ زه‌کات و خێر ده‌بێ) بیبه‌خشن له‌ کاتێکدا دڵیان ده‌ترسێ (ده‌له‌رزێ) له‌به‌رئه‌وه‌ی دڵنیان بۆ لای په‌وه‌ردگاریان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌.

5- القلب التقی

واته‌ ئه‌و دڵه‌ى خۆى ده‌پارێزى له‌ سنورى په‌روه‌ردگار و ده‌ترسێ له‌ جێبه‌جێ نه‌كردنى فه‌رمانه‌كانى.

(ذَٰلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ)

ئه‌مه‌ (که‌ باسکرا نموونه‌ی هاوبه‌ش دانان بوو بۆ خوا) وه‌ هه‌ر که‌س درووشمه‌کانی (ئایینی) خوا به‌گه‌وره‌ ڕاگرێ جاج به‌ڕاستی ئه‌و کاره‌ له‌ خوا ترسی دڵه‌کانیانه‌وه‌یه‌ (ته‌قوا) کارن.

6- القلب المهدی

واته‌ دڵى رێنمیكراو بۆ رێگاى راست.
(مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ۗ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ ۚ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ)

هیچ ناڕه‌حه‌تی یه‌ك تووشی (خه‌ڵك) نابێت مه‌گه‌ر به‌ فه‌رمانی خوا هه‌ر که‌سێك باوه‌ڕ بێنێ به‌خوا، خوا ڕێنموونی دڵی ده‌کات وه‌ خوا به‌ هه‌مووشت ئاگاداره‌.

7- القلب المطمئن

واته‌ دڵى ئارامگرتوو به‌ یادى په‌روه‌ردگار.

(الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ ۗ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ)

ئه‌وانه‌ی که‌ بڕوایان هێناوه‌ و دڵیان ئارام ده‌بێت به‌یادی خوا ئاگادار بن که‌ هه‌ر به‌ یادی خوا دڵه‌کان ئارام ده‌بن.

8- القلب الحی

دڵى زیندوو واته‌ ئه‌و دڵه‌ى په‌ند وه‌رده‌گرێ به‌ قورئان.

(إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَذِكْرَىٰ لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ)

بێگومان له‌م (باسه‌دا) په‌ندو ئامۆژگاری هه‌یه‌ بۆ که‌سێك خاوه‌ن دڵێکی (زیندوو بێت یان ژیربێ) یا گوێ بگرێ (بۆ قورئان) و بیریشی له‌لای بێ.

نورى حيكمه