‌ماوەی ٦ ساڵە زانا و پسپۆرەکان لە گەردوندا ئەگەڕێن بە شوێن ئەستێرەیەکدا لە گەردوندا ، کە وەک زەوی گونجاو بێت بۆ ژیان ، لە ئەنجامدا کۆمەڵێک ئەستێرە دۆزرانەوە کە زۆر نایابترن لەم زەوییەی ئێمەی مرۆڤی لە سەر ئەژین ، واتە ئەتوانرێت ژیانی تێدا بەرینە سەر وەک زەوی، کە ئەمەش زۆر بیردۆزەی کۆن بە درۆ ئەخاتەوە ، کە گوایە تەنها لە سەر زەوی دەرفەتی ژیان هەیە.
‌لە ئەنجامی چاودێری زانایانی ئەوروپی لە دەزگای ( ئێسۆ) لە ووڵاتی شیلی ،لەو هەسارەیەی ( کۆمەڵە ئەستێرەی) ی ئێمەی تێدا ئەژین چاویان چۆتە سەر چەندین ئەستێرەی تر کە بە سوپەر زەوی ئەناسرێن، کە ئەمانە بە چوار دەوری ئەستێرەکانی تر لە دورییەکی ئاسایی ئەخولێنەوە ، کە دوری چەند کۆمەڵەیەک لەم ئەستێرانە تەنها ٣٠ ساڵی تیشکی ڕوناکی لە ئێمەوە دورن.
‌لە دوای چەند شیکارییەکی ماتماتیکانە ، زاناکان بۆیان دەرکەوتووە کە لە (شەقامی شیر) نزیکەی ٦٥ ملیارد لەم جۆرە سوپەر زەویانە هەیە کە لە سەر ڕێڕەوێکن ناوی ( کورتەبنەی سور) ، یەکێک لەم ئەستێرانە ناوی ( گلیسە س س ٦٦٧) ە کە دوری یەکەی تەنها ٢٢ ساڵی تیشکی ڕوناکی یە، ئەم ئەستێرە پتەوە لە سیستەمێکدا بە دەوری ٣ ئەستێرەدا ئەخولێتەوە لە دورییەکی ئاساییدا ، کە ئەبێتە هۆی دروستبونی ئاو لە سەر گۆی ئەم ئەستێرەیەد.

.ئەمەش وێنەی ئەو ئەستێرەیەیە کە ناوی گلیسەیە لە دەستی چەپدا ،دەستی ڕاست زەوی یە ،لە کاتی بەراورد کردندا زۆر لە یەك ئەچن :

بونی ئۆکسجین لەسەر مانگی دیۆنەی ئەستێرەی ساتۆرن

ئایا ئەمە ئەوە ئەسەلمێنێت ، کە گیانەوەری دەرەوەی ئەستێرەکەی ئێمە بوونی هەبێت ؟
‌لە سەرەتادا مرۆڤ وای بۆ ئەچوو ، کە پێویستە ئەو مەرجانەی سەر زەوی هەبێت بۆ گەشەسەندنی گیانلەبەر لە ئەستێرەکانی تر،بەڵام ئیمڕۆ ئەم بیردۆزەیە بەسەر چووە و نەماوە، تەنانەت پێویستی بە دوەم ئوکسیدی کاربۆنیش ناکات بۆ مەرجی ژیان.هاوکات لەگەڵ نمونەی جیاوازی ئەم ئەستێرانە ، بەردەوام ئەستێرەی تر لە گەردوندا ئەدۆزرێتەوە ، کە زانایان ڕەچاوی ئەوە ئەکەن کە بونەوەری دەرەوەی زەوی ژیان هەبێت ، تەنها کاتی ئەوێت بۆ دۆزینەوە و پەیوەندی لەگەڵیاندا.

سەرچاوە:

گۆڤاری ئەڵمانی

Welt der Wunder

zanst