چه‌ند زانایه‌كی ئه‌مریكی ده‌ڵێن: زه‌وی تووشی نه‌یزه‌كبارانێكی توند بووه‌ له‌قۆناغێكی زووتر له‌وه‌ی كه‌ تا ئێستا زانراوه‌.

مێژووی نه‌یزه‌كه‌كان
توێژه‌ره‌وانی په‌یمانگه‌ی (ساوس وێست ریسرێچ)ی ویلایه‌تی كلۆرادۆی ئه‌مریكا به‌ڕێبه‌ری (ولیام بۆتك) توێژینه‌وه‌یه‌كیان له‌سه‌ر مێژووی نه‌یزه‌كه‌كان كردووه‌و بۆئه‌وه‌ش پشتیان به‌شیكردنه‌وه‌ی پاشماوه‌ی جیۆلۆجی ئه‌و نه‌یزه‌كانه‌ به‌ستووه‌ كه‌ به‌ر له‌ملیۆنه‌ها ساڵ به‌ر زه‌وی كه‌وتوون، گۆڤاری (نه‌یچه‌ر) له‌وباره‌یه‌وه‌ نووسیووێتی كه‌ «ئه‌و نه‌یزه‌كانه‌ دوو ملیۆن ساڵ پێش ئێستا به‌ر زه‌وی كه‌وتوون»  ئه‌مه‌ش كاتێكی زووتره‌ له‌وه‌ی تا ئێستا زانراوه‌.

دابارینی نه‌یزه‌كه‌كان
ئه‌و زانایانه‌ له‌توێژینه‌وه‌كه‌یاندا چینی ئه‌و تۆپه‌ڵه‌ به‌رده‌ خڕانه‌یان شیكردۆته‌وه‌، كه‌ به‌ئه‌ندازه‌ی ده‌نكۆڵه‌یه‌كی (لم)ه‌و به‌هۆی ماده‌ توواوه‌كانی نه‌یزه‌كه‌كانه‌وه‌ كه‌ به‌ر زه‌وی كه‌وتوون دروستبوون و دواتر هه‌ر یه‌ك له‌و ده‌نكۆڵانه‌ به‌ئه‌ندازه‌ی میلیمه‌ترێك بۆ سانتیمه‌ترێك له‌سه‌ر یه‌ك كه‌ڵه‌كه‌ بوون. له‌و باره‌یه‌وه‌ زاناكان ده‌ڵێن «نزیكه‌ی (12) چین له‌و جۆره‌ لمه‌ لای زانایان ناسراوه‌و هه‌مووشیان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ به‌ر له‌(یه‌ك ملیارو حه‌وسه‌د ملیۆن) ساڵ تا (سێ ملیارو پێنج ملیۆن) ساڵ ئه‌مه‌ش له‌خۆیدا قۆناغێكی دره‌نگی دابارینی نه‌یزه‌كه‌كانه‌ بۆ سه‌ر زه‌وی.

ئاشكراكردنی مه‌ته‌ڵه‌كه‌
ولیایام بۆتك، سه‌رپه‌رشتیاری ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌ ده‌ڵێت: سه‌رچاوه‌ی دابارینی نه‌یزه‌كان تا ماوه‌یه‌كی درێژ وه‌ك مه‌ته‌ڵێك وابووه‌، به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و چینانه‌ به‌شێكی زۆریان له‌و مادانه‌ تێدایه‌ كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی گۆی زه‌وین، به‌جۆرێك كه‌ به‌دوور ده‌زانرێت سه‌رچاوه‌یه‌كی دیكه‌ی وه‌ك بوركانه‌كانی تێدا بێت. شاراوه‌ش نییه‌ كه‌ گۆی زه‌وی به‌ر له‌(چوار ملیارو شه‌ش ملیۆن) ساڵ له‌سه‌دیمێكی كۆمه‌ڵه‌ی خۆر پێكهاتووه‌و دابارینی نه‌یزه‌كه‌كانیش به‌ر له‌(سێ ملیارو هه‌شت ملیۆن) بۆ (چوار ملیارو  دوو ملیۆن) ساڵ روویانداوه‌و دوای ئه‌وه‌ش چڕی ئه‌و دابارینه‌ كه‌میكردووه‌. به‌ڵام ئه‌و شیكارییانه‌ی (بۆتك)و تیمه‌كه‌ی ئه‌نجامیانداوه‌، ئه‌وه‌ روونده‌كاته‌وه‌ كه‌ دابارینی چڕی نه‌یزه‌كه‌كان له‌چاخی ناسراو به‌چاخی لێزمه‌ی نه‌یزه‌كباراندا روویداوه‌و ماوه‌ی (ملیارێك و هه‌شت ملیۆن) ساڵ به‌رده‌وام بووه‌.

به‌كتریای ئۆكسجین دروستكه‌ر
هه‌ر له‌مباره‌یه‌وه‌ چه‌ندین به‌ڵگه‌ هه‌ن ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنن که‌ له‌و كاته‌دا چه‌ندین جۆری به‌كتریا هه‌بوون له‌سه‌ر زه‌وی ژیاون، له‌وانه‌ش ئه‌و به‌كتریایانه‌ی كه‌ (ئۆكسجین) به‌رهه‌مده‌هێنن،  له‌به‌رئه‌وه‌ش گه‌وره‌ترین و زه‌به‌لاحترین شوێن له‌ئه‌نجامی ئه‌و نه‌یزه‌كبارانه‌ له‌شوێنێكی وه‌ك باشووری ئه‌فریقیای ئێستادا دروستبووه‌، كه‌ ئه‌ویش چاڵی مه‌زنی (فریدفۆرت)ه‌ كه‌ پانتاییه‌كه‌ی (180 – 300) كیلۆمه‌تره‌و ته‌مه‌نی به‌نزیكه‌ی (دوو ملیار) ساڵ مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێت و چاڵی (سادباری)یه‌ له‌که‌نه‌دا كه‌ پانتاییه‌كه‌ی (250) كیلۆمه‌ترو ته‌مه‌نه‌كه‌ی نزیكه‌ی (ملیارێك و هه‌شتاو پێنج ملیۆن) ساڵه‌و به‌دوایه‌مین چاڵی مه‌زن داده‌نرێت كه‌ به‌هۆی كه‌وتنه‌خواره‌وه‌ی نه‌یزه‌كه‌ زه‌به‌لاحه‌كانه‌وه‌ دروستبووه‌ به‌رله‌وه‌ی زه‌وی كه‌شێكی ئارامی ناجێگیر به‌خۆوه‌ ببینێت. زۆربه‌ی زاناكانیش له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن زه‌وی له‌ماوه‌ی (500) ملیۆن ساڵی رابردوودا یه‌ك رووداوی تری به‌ركه‌وتنی نه‌یزه‌كی به‌سه‌ردا هاتووه‌، ئه‌ویش پێداكێشانی نه‌یزه‌كی زه‌به‌لاحی (چیكسۆلۆب) بووه‌و به‌ر له‌(65) ملیۆن ساڵ خۆی كێشاوه‌ به‌زه‌ویداو هه‌ر ئه‌ویش بۆته‌ هۆی له‌ناوبردنی دایناسۆره‌كان له‌سه‌ر زه‌وی، ئه‌و نه‌یزه‌كه‌ چینێك به‌ردی لمینی به‌ئه‌ستوورایی هاوشێوه‌ی ئه‌و چینه‌ به‌رده‌ لمینانه‌ دروستكردووه‌، كه‌ له‌چاخی لێزمه‌ نه‌یزه‌كباراندا له‌سه‌ر زه‌وی دروستبوون.

له‌كوێوه‌ هاتوون؟
توێژه‌ره‌وه‌كانی په‌یمانگه‌ی (ساوس وێست ریسرێچ)ی  كلۆرادۆ ئه‌وه‌ به‌دوور نازانن كه‌ ره‌نگه‌ ئه‌و لێزمه‌ نه‌یزه‌كبارانه‌ی رووی له‌زه‌وی كردووه‌ له‌ئه‌نجامی هه‌بوونی ئه‌و پشتێنه‌ ناوخۆییه‌ی نه‌یزه‌كانه‌وه‌ بووبێت، كه‌ له‌نێوان هه‌ردوو هه‌ساره‌ی موشته‌ری و مه‌ریخدا هه‌بوون و له‌وكاته‌دا زۆر چڕتر بوون.
كوردستانى نوئ