زاناكان له‌و بڕوایه‌دان هۆكاری مانه‌وه‌ی هه‌ندێك له‌و ‌دارخورمایانه‌ی كه‌ له‌ئه‌مریكای باشوور هه‌ن و  به‌(دارخورمای ره‌ش) ناسراون گیانله‌به‌ری جۆری كوالاو هاوشێوه‌كانیانن.
مۆڵگه‌یه‌ك بۆ تۆوه‌كان
ئه‌و زانایانه‌ ده‌ڵێن: گیانله‌به‌ره‌‌كان به‌ری زۆر گه‌وره‌ی ئه‌و دارانه‌ی‌ كه‌ بڕێكی زۆری تۆوی تێدایه‌ ده‌دزن و ده‌یشارنه‌وه‌، جه‌ختیش له‌وه‌ كه‌ ئه‌و گیانله‌به‌رانه‌‌ به‌درێژایی سه‌دان ساڵ ئه‌مه‌ کاریان بووه‌و به‌رده‌وام به‌ری دره‌ختی دارخورمای ره‌شیان له‌مۆڵگه‌ی گیانله‌به‌ره‌کانی تره‌وه‌‌ بردووه‌و له‌شوێنێكی دیكه‌دا شاردوویانه‌ته‌وه‌ «هه‌ر به‌و هۆیه‌شه‌وه‌یه‌‌ که‌ ئێستا ئه‌و دره‌خته‌ له‌هه‌ندێك له‌ناوچه‌کانی ئه‌مریكای لاتینیدا روواوه‌».
زانینی راستییه‌كان
پاتریك یانزن -ی سه‌رۆكی تیمێكی توێژینه‌وه‌ی سه‌ر به‌زانكۆی (ڤاگینینگین)ی هۆڵه‌ندی ده‌ڵێت: له‌سه‌ره‌تادا ئه‌و گیانله‌به‌رانه‌ تۆوی به‌ره‌ پرته‌قاڵییه‌كانی ئه‌و دره‌ختانه‌یان بڵاوده‌كرده‌وه‌، ئه‌مه‌ش وایكرد‌ ئه‌و دره‌ختانه‌ بێجگه‌ له‌شوێنی بنه‌ڕه‌تی خۆیان له‌چه‌ند ناوچه‌یه‌كی دیكه‌شدا بڕوێن و خۆیان له‌گه‌ڵ ژینگه‌ گۆڕراوه‌كه‌دا رابهێنن.
ئه‌م زانیارییانه‌ی توێژه‌ره‌وه‌كان به‌ده‌ستیانهێناوه‌ دوای خستنه‌گه‌ڕی هه‌وڵه‌كانیان بوو بۆ تێگه‌یشتن له‌وه‌ی داخۆ چ هۆكارێك وای له‌و جۆره‌ دارخورمایانه‌ كردووه‌، كه‌ ماوه‌ی هه‌زاران ساڵ بمێننه‌وه‌و له‌شوێنێكی دیكه‌شدا بڕوێن كه‌ شوێنی خۆیان نییه‌؟ ئه‌وان بۆ ئه‌وه‌ (589) ده‌نکه‌ تۆوی ئه‌و جۆره‌ خورمایه‌یان هێناو دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ئامێرێكی هه‌ستیاریان لێبه‌ستن، تۆوه‌كانیان به‌یه‌كێك له‌دوورگه‌ ده‌ستكرده‌كانی  (په‌نه‌ما)دا بڵاوكرده‌وه‌، پاشان (16) گیانداری كوالاو هاوشێوه‌کانیان هێناو هه‌ریه‌كه‌یان ئامێرێكی چاودێریی بچووكیان لێبه‌ستن.
به‌قۆناغ بڵاوبوونه‌ته‌وه‌
توێژه‌ره‌کان رایانگه‌یاند: له‌و تاقیكردنه‌وه‌یه‌دا كه‌ (589) تۆوی تێدا به‌كارهات، ته‌نها (409) تۆویان مایه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌وانی تریان له‌لایه‌ن گیانداره‌کانی تره‌وه‌ خوراون. دواتر له‌ئه‌نجامی توێژینه‌وه‌كه‌داو به‌هۆی وێنه‌گرتنی به‌رده‌وامی ره‌وشه‌كه‌وه‌ ئه‌وه‌یان روونبووه‌وه‌ كه‌ «ئه‌و تۆوانه‌ به‌قۆناغ بڵاوبوونه‌ته‌وه‌، چونكه‌ كوالاكان هه‌ندێك له‌و تۆوانه‌یان له‌گیانداره‌ هاوڕه‌گه‌زیان دزیووه‌و له‌شوێنی دیكه‌دا حه‌شاریان داوه‌، دواتریش هه‌ندێكی تریان تۆوه‌ دزراوه‌كانیان دووباره‌ دزیووه‌ته‌وه‌و بردوویانه‌ بۆ شوێنی تر. به‌مشێوه‌یه‌ش له‌هه‌ر شه‌ش ده‌نكه‌ تۆوێكدا، دانه‌یه‌كیان ئه‌م چاره‌نووسه‌ی هه‌بووه‌، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ به‌ڵكو هه‌ندێك له‌تۆوه‌كان (36) جار دزراون و نزیكه‌ی (749) مه‌تریش له‌شوێنه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌ی خۆیان دوورخراونه‌ته‌وه‌، دواتر یه‌كێك له‌گیانداره‌کان جارێكیتر هێناوێتییه‌وه‌ شوێنێك كه‌ ته‌نها (280) مه‌تر له‌شوێنی یه‌كه‌می تۆوه‌كه‌وه‌ دوور بووه‌، ئه‌مه‌ش دوای (209) رۆژ له‌ده‌ستپێكردنی توێژینه‌وه‌كه ‌بووه‌. له‌كۆتاییدا توێژه‌ره‌وه‌كان گه‌یشتنه‌ ئه‌و بڕوایه‌ی كه‌ ره‌نگه‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی تۆو له‌سه‌ر ده‌ستی گیانداره‌ گازگره‌كان ئه‌ڵته‌رناتیڤێكی باش بێت بۆ ئه‌و پرۆسه‌یه‌ی له‌لایه‌ن گیانداره‌ گه‌وره‌ شیده‌ره‌كانه‌وه‌ ئه‌نجامدراون.
گیانداره‌ گازگره‌كان
ئه‌گه‌رچی پێشتر زاناکان پێیانوابووه‌ که‌ «ته‌نها گیانله‌به‌ره‌ كێش قورسه‌كان توانیوویانه‌ تۆوی ئه‌و دره‌ختانه‌ له‌ناو دارستانه‌ خولگه‌ییه‌كانی ئه‌مریكای لاتین و باشووردا بۆ مه‌ودایه‌کی دوور بگوێزنه‌وه‌» که‌ به‌رێكی ریشاڵی گه‌وره‌یان هه‌یه‌و تیره‌ی هه‌ندێكیان (5 -10) سانتیمه‌تر ده‌بێت و هه‌ر یه‌كێكیان نزیكه‌ی پێنج تۆویان تێدایه‌، سه‌ره‌تا ئه‌وان پێیانوابوو كاتێك گیانله‌به‌ره‌ گه‌وره‌کان ئه‌و به‌رانه‌یان خواردووه‌ ئه‌و به‌شه‌ی كه‌ بۆیان هه‌رس نه‌كراوه‌ له‌گه‌ڵ پاشه‌ڕۆكه‌یاندا له‌شوێنێكی تر فڕێیانداوه‌، به‌ڵام به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ گیانداره‌‌ گه‌ورانه‌ كه‌ هاوشێوه‌ی (فیل) بوون ماوه‌ی ده‌یان هه‌زار ساڵه‌ له‌ناوچوون، كه‌واته‌ مانه‌وه‌ی ئه‌و دره‌ختانه‌ تا ئه‌م سه‌رده‌مه‌ی ئێستامان، ئه‌و ئه‌گه‌ره‌ به‌هێزتر ده‌كات كه‌ كوالاو هاوشێوه‌كانی به‌رپرسیاری سه‌ره‌كی مانه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ دارخورمایانه‌و گه‌شه‌كردنیان له‌ناوچه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی سنووری ژینگه‌یی خۆیان.

كوردستانى نوئ