دوای دەركەوتنی لاوازی موسڵمانان، داگیر كەران وئیمپریالیزمی جیهانی بە پاڵپشتی نۆكەرانی دەستیان خستە ناو كاروباری كۆمەڵگەی ئیسلامی بە شێوازی جۆراوجۆر، بە مەبەستی تێكدان وشێواندن و بڵاوكردنەوەی فەساد وگومان دروست كردن. یەكێك لەو بابەتانەی كە هەڵیان بژارد بریتی بوو لە خۆداپۆشینی ئافرەت

سەرەتا دەستیان كرد بە دروست كردنی گومان دەربارەی شەرعیەتی پۆشتەیی، بانگێشەیان بۆ ئەوە كرد كەوا ئەو دەستوورە فەرمانی ئیسلام نیە بەڵكو عەرەب ئەو داب ونەڕیتەیان لە بیزەنتیەكان وڕۆمە ئەغریقیەكان وەرگرتووە پاش فەتحی شام ومیسر

قاسم ئەمین دەڵێ‌ ئەو پۆشتەیی یەی كە پیاو بەزۆر سەپاندی بەسەر خێزانی، تاوەكو پەرەی سەند بۆ كچەكانی ودایك وخوشكی وگشت ئافرەتان.

هەروەها دەڵێ‌:( پۆشتەیی ناونیشانی ئەو مولكە كۆنەیە، كلتورێكە لە كلتورەكانی ئەو ڕەوشتە دڕندەیەی كە مرۆڤایەتی تیایدا دەژیا چەند سەدەیەك پێش ئەوەی بگاتە ڕێگەی ڕاست و هیدایەتی ئەوەی كە بزانێ‌ ئافرەت مولك نیە، هەر لەبەر ئەوەی ناوی ئافرەتە

لە كۆتاییدا زۆر بەڕاشكاوی بانگەوازی ئەوەی كردكەوا پۆشتەیی دەبێ‌ نەمێنێ‌ و بدڕێنرێ‌، هەروەك گەورەكانی لە ڕۆژئاوا داوایان لێكردبوو كە بانگەوازی بۆ بكات، گووتی (یەكەم هەنگاو پێویستمانە بۆ چوونە پێش و بەدەست هێنانی سەربەستی ئافرەت بریتیە لە دڕاندنی جلی خۆداپۆشین و لەناو بردنی ئاساوارەكانی).

پاش ئەوە دەستیان كرد بە بڵاوكردنەوەی پڕۆپاگەندەی نۆێ‌ بەوەی كەوا بە هۆی پۆشتەیی ئافرەت ناتوانێ‌ ئازادی وسەربەستی خۆی تەواو وەربگرێت، خوێندنی تەواو بكات، بژێوی ژیانی خۆی دابین بكات، هاوسەرەكان ناتوانن بەتەواوی تام وچێژ لە ژیانی هاوسەرێتی وەربگرن، هەروەك قاسم ئەمین دەڵێ‌: گەر پۆشتەیی هیچ كەم وكورتیەكی نەبێ‌ ئەوە پێچەوانەی سەربەستی مرۆڤە، ئافرەت ناتوانی ئەو مافانەی كەوا شەریعەت ویاساكانی دەستكرد بۆی داناوە بەدەستیان بهێنێ‌، هەروەك یەكێكی ناتەواو هەڵسوكەوتی لەگەڵ دەكرێت. ناتوانێ‌ هیچ كارێك بكات هەرچەندە شەریعەت هەموو مافێكی داوەتێ‌ كە ژیانی خۆی بەڕیوە ببات بەیەكسانی هەروەك پیاو، پۆشتەیی بەندی كردووە هەرچەندە یاسا یەكسانی كردووە لە سەربەستیدا لەگەڵ پیاو. هەر پۆشتەیی هیچ كەم وكورتیەكی تری نەبێ‌ تەنها ئەوانەی باسمان كرد، ئەوە بەسە بۆ ئەوەی ڕقمان لێی هەڵسێ‌ و هەموو نەفسێكی سەربەرزو دڵسۆز بۆ ئازادی وهەستدار بە خۆشیەكان وئارەزووەكانی ژیان لێی دوور كەوێتەوە. دووبارەی دەكەمەوە كەوا لەهەموو كەم و كورتیەكان گەورەتر ئەوەیە كە بەربەستە لە ڕێگەی تەواو كردنی خوێندن).

گەر بەووردی سەیری ووتەكانی بكەین دەبینین كەوا باسی مافی ئافرەت و سەربەستی ئافرەت دەكات لە شەریعەتی ئیسلامی، بەڵام خۆی مەبەستی سەرەكی ڕووخانی بنەماكانی شەریعەت ونەهێشتی داب ونەریتی ئیسلامیە.

بەو شێوەیە هێرش كرایە سەر پایگەكانی ئیسلام لەلایەن كوفری جیهانی سەرەتا بەهۆی دووڕووەكانی بەناو موسڵمان وەك قاسم ئەمین ، سعد زەغلول، لوتفیە سید، هدی شەعراوی، عەلی تەنتاوی وكمال مستەفا ئەتاتورك وڕەزا شای ئێران وزۆری تر. ئەوانە بەهۆی بێ‌ ئاگایی موسڵمانان وخەریك بوونیان بە شتی لاوەكی وگۆڕینی ئاڕاستەیان بەرەو نەتەوەگەریەتی، لەسەرووی هەموویانەوە بوونی بەرنامەیەكی داڕێژراوی درێژ خایەن ولەسەرخۆ دژی ئەو بنەمایانەی ئیسلام، لە كۆتاییدا توانییان سەر بكەون، تا ڕاددەیەكی زۆر لە گشت ووڵاتانی ئیسلامی بەهاوكاری سەركردە بەكرێ‌ گیراوەكانی ووڵاتانی عەرەبی وبەناو كۆمەڵ و ڕێكخراوە ئازادی خوازەكانی عەرەبی. ئەوەبوو توانیان بۆ یەكەم جار كچۆلەكانی قوتابخانە سەرەتاییەكان لە پۆشتەیی داماڵن، دوای ئەوانەش دواناوەندی وزانكۆكان و كۆمەڵگە بەتەواوی.

ئامانجی سەرەكی ئەوانە لە دژایەتی كردنی پۆشتەیی تەواوكردنی خوێندن نەبوو، چونكە هیچ كاتێ، لەهیچ كۆمەڵێك، جۆری پۆشاك نەبۆتە بەربەست لە ڕێگەی خوێندن وفێربوون. نەبیستراوە لە مێژووی دوورو درێژی مرۆڤایەتی كەوا جۆری پۆشاك ڕۆل، یان كاریگەری هەبێ‌ لەسەر پێشكەوتنی زانستی و شارستانیەتی كۆمەڵگەكان لەگەڵ بوونی ژمارەیەكی زۆر لە كۆمەڵگەو داب ونەریتی پۆشاكی جیاواز، بەڵكو ئامانجی سەرەكیان ئەوەیە ئافرەتانی موسڵمان لە پۆشاكی ڕەسەنی دوور بخەنەوە و تێكەڵاوی دروست بكەن تاوەكو كوڕان وكچانمان بیر لە هیچ شتێكی زانستی ڕۆشنبیری نەكەنەوە تەنها بەدواكەوتنی ئارەزووەجنسیەكان و ڕابواردنی بێ‌ سوود نەبێ‌. بەڵگەشمان ئەوەیە، ئەوە چەندەها ساڵە ووڵاتانی بەناو ئیسلامی كەوتنە شوێن پێی بێ‌ باوەڕان وپۆشتەیان فڕێدا، تێكەڵاوییان پەسەند كرد لە گشت ئاستەكانی خوێندن، ئایا لە ڕووی زانست وزانیاریەوە چیان بۆمان زیاد كرد؟ دەبینین لەدواوەی هەموو ووڵاتانن، ژێر دەستەو هەژاری، قەرزاری بانكە دەوڵەتیەكان، سەرشۆری وزەلیلی، بڵاوبوونەوەی نەخۆشی، دۆڕاندنی دونیاو دواڕۆژیش سەرباری هەمووان.

دەربارەی ئەو سەركەوتنانەی كە بێ‌ باوەڕان بەدەستیان هێنا لەناو كۆمەڵگەی ئیسلامی بە هاوكاری خۆفرۆشەكان، یەكێك لە سەركردەكانیان (ڕاوێژكاری وەزارەتی دەرەوەی بەریتانی بەناوی هـ. ئار.جیت لەكتابەكەی بەناوی – ئاراستەی ئیسلام بەرەو كوێ‌ دەڕوات) ئاماژە بەو سەركەوتنانە دەكات ودەڵێت: ئەو چاڵاكیە زانستی وڕۆشنبیریانەی، كە پیادەمان كردووە لەناو كۆمەڵگەی موسڵمانان لە ڕێگەی قوتابخانەكانی سەردەم و ڕۆژنامەو گۆڤارەكان وای پێ‌ كردوون تا ڕاددەیەكی زۆر بێ‌ باوەڕ بن، بەبێ‌ ئەوەی خۆشیان هەستی پێبكەن.

هەروەها دەڵێت: (پاش ماوەیەكی كورت جیهان بەرەو بێ‌ باوەڕی تەواو دەڕوات لە هەموو بوارەكانی ژیان گەر كارەكانمان بەم شێوەیە بڕوات، مەگەر هەندێ‌ هۆكار بێتە پێشەوە كە حیسابمان بۆ نەكردبێ‌)

لە ئەنجامی ئەو شەپۆڵە بێ‌ باوەڕی وبەدڕەوشتیەی كە لە ئەوڕپا دەستی پێكرد لە هەموو ئاستەكانی كۆمەڵگە بە زانستی و ئاینیەوە، وای كرد بەدڕەوشتی لە شوێنەكانی بەناو خوا پەرستی زیاتر بێت لە شوێنەكانی تر، لەلایەن سەركردەو پیاوانی ڕامیاری زیاتر بێ‌ لە خەڵكانی ئاسایی، لە ناوەندەكانی ڕۆشنبیری و زانكۆكان زیاتر لە شوێنەكانی تر. مامۆستا ئەنیس مەنسور دەڵێت، بۆ نموونە: جۆرج كلیمنسۆ كە ناسرابوو بە پڵنگی سیاسەتی فەڕەنسی1841-1929، كە توانی بەسەر دوژمنانی دەرەوەو، نیارەكانی ناوەوەدا زاڵ بێت، توانای ئەوەی هەبوو بە چەند زمانێك قسە بكات، توانای وەڵامدانەوەی چەند پرسیاری هەبوو لەیەك كاتداو لەبواری جیاجیادا، لەگەڵ ئەوەشدا پەیوەندی جینسی لەگەڵ800 ئافرەتدا هەبوو، لەو ئافرەتانە نزیكەی 40 منداڵی نا شەرعی هەبوو، بەڵام كاتێ‌ كە خێزانەكەی، كە كچێكی ئەمەریكی بوو شەوێك درەنگ هاتەوە لە ڕابواردن- پێوەی دیار بوو خیانەتی لەشی فرۆشی كردبێ‌- هەر بەو شەوە بە جلی خەوتن لەماڵ دەریكردە دەرەوەو بێ‌ ئەوەی بهێلی جل وبەرگی خۆی ببات.

ئەوە باری خێزانداری و كۆمەڵایەتی ئەورپا بوو پێش سەدەو نیوێك ئایا دەبێ‌ ئیستا چۆن بێت؟ لەگەڵ ئەوەشدا بەكرێ‌ گیراوەكان وخۆفرۆش وئاین فرۆشەكانی و وڵاتانی بەناو ئیسلامی هەر بەدوایان كەوتوون وپێشبڕكێش دەكەن بۆ نۆكەرایەتی. بەم كردەوەیان وادەزانن دەگەنە سەركەوتنی سەربازی و پێشكەوتنی زانستی و تەكنۆلۆجی سەردەم، بەڵام ئەوەمان نەبینی بە تایبەتی لەناو چینی ئافرەتان دوای فڕێدانی پۆشتەیی ئایا گەیشتنە ئاستێكی زانستی، ئایا بوون بە زاناو داهێنەر ومامۆستای قوتابیانی كوڕو كچ لە گشت بوارەكانی ژیان هەروەكو ئافرەتانی پێشوو، نمونەی شوهدەی دەینوری، شاژنی شام خوشكی سەلاحەددین، رەبیعە خاتوون خێزانی موزەفەرەدین كوكبەری، فاتمەی كچی مولانا شیخ خالدی نەقشەبەندی وجویرەی كچی حافزی عیراقی، زۆری تر. ئایا بۆچی ڕۆژێك بیر ناكەنەوە لەوەی بگەڕێنەوە سەر بەرنامەی خوا، بەرنامەی مرۆڤایەتی، بەرنامەی باووباپیرانیان، كە بەهۆی ئەو بەرنامەو دەست پێوە گرتنی ببوونە پێشەنگی هەموو جیهان لەگشت بوارەكانی ژیان. مزگەوتەكانی ئەو كات بنكەی ڕۆشنبیری و سەرچاوەی بەخشینی ڕۆناكی و زانست وزانیاری بوون بۆ گشت جیهان.

وةركيراوة

heejab